عمومی

اهمیت بهداشت در قرآن و روایات اسلامی

بهداشت در قرآن و روایات اسلامی

در این مقاله از سری مطالب سایت رسپینامد به جایگاه و اهمیت بهداشت در قرآن پرداخته ایم و نکاتی را از منظر قرآن و روایات اسلامی به بهداشت جسم و تغذیه بیان کرده ایم که امیدواریم مورد توجه کاربران گرامی قرار بگیرد.

بهداشت یک سری اقدامات است که برای حفظ سلامت انجام می شود و در کل به شرایط و روش هایی اشاره دارد که به حفظ سلامتی و جلوگیری از شیوع بیماری ها کمک می کند.

بهداشت مفهومی است که با پاکیزگی ، سلامتی و پزشکی ارتباط دارد. این امر به شیوه های مراقبت شخصی و حرفه ای نیز مرتبط است. در پزشکی و زندگی روزمره ، از اقدامات بهداشتی به عنوان اقدامات پیشگیرانه برای کاهش بروز و شیوع بیماری استفاده می شود.

اصطلاحات پاکیزگی و بهداشت اغلب مفهومشان با هم جا به جا می شود که می تواند باعث سردرگمی شود. به طور کلی ، بهداشت به روش هایی اطلاق می شود که از شیوع ارگانیسم های ایجاد کننده بیماری جلوگیری می کنند. فرآیندهای تمیز کردن (به عنوان مثال ، شستشوی دست)، میکروب های عفونی و همچنین کثیفی ها را از بین می برد و بنابراین اغلب وسیله ای برای دستیابی به بهداشت هستند.

بهداشت در قرآن

قرآن به مسئله بهداشت در اشکال مختلف کلیات را بیان کرده است و جزئیات آن در روایات اسلامی تشریح شده است. از آنجا که رابطه جسم و روان رابطه ای تنگاتنگ است و سلامت این دو بر یکدیگر تاثیر مستقیم می گذارد در حفظ سلامت آنها توجهات خاصی در دستورات اسلامی شده است.

چرا  که در نهایت سلامت فرد بر سلامت جامعه تاثیر گذار است و برای هرگونه پیشرفتی در جامعه ابتدا باید سلامت فرد تامین شود. و برای رسیدن به این هدف باید اصول بهداشتی تک تک افراد جامعه مورد توجه قرار گیرد که در ادامه با نگاه به دستورات دین در این زمینه به ابعاد مختلف آن می پردازیم.

بهداشت جسم

بهداشت در اسلام از مهمترین اصولی است که بر همگان رعایت آن لازم و ضروری است و نه یک حکم عادی بلکه حکم لازم و قانونی اجباری بشمار می‌رود. این مسئله در دستورات دین تحت عنوان طهارت مطرح شده است. طهارت به معنی پاکیزگی است.

قرآن مسائل بهداشتی را با اشاره های لطیف برای ما بیان کرده است. مثلا در در سوره بقره آیه 222 می فرماید خداوند توبه کنندگان و پاکیزگان را دوست دارد. باز در همین سوره آیه 125 در طی دستوری به حضرت ابراهیم و حضرت اسماعیل که در حال ساختن خانه کعبه بودند می فرماید خانه مرا برای طواف کنندگان و معتکفان و رکوع و سجود کنندگان پاکیزه کنید.

طهارت لباس نمازگزار

تطهیر لباس از نجاسات، جهت نماز خواندن با آن واجب است. این تطهیر خود درسی است برای رعایت مسائل بهداشتی در بسیاری از امور روزمره دیگر. این شیوه پاکیزگی روزانه پنج نوبت رعایت می شود. یعنی نمازگزار در طی روز باید مراقبت نظافت و پاکیزگی ظاهری اش باشد.

طهارت لباس نمازگزار

طهارت بعد حیض

خداوند در دستورات بهداشت در قرآن درباره آمیزش جنسی می فرماید: “و از تو، درباره خون حیض سؤال می‌کنند، بگو: چیز زیانبار و آلوده‌ای است؛ از این رو در حالت قاعدگی، از آنان کناره‌گیری کنید! و با آنها نزدیکی ننماید، تا پاک شوند! و هنگامی که پاک شدند، از طریقی که خدا به شما فرمان داده، با آنها آمیزش کنید”.

طهارت شرط مس قرآن

برای دست زدن به آیه های قرآن باید وضو داشته باشیم. و تفکر در این حکم الهی ما را به این نکته زیبا می رساند: هنگامی که برای خواندن این آیات نورانی باید ظاهر بدن پاک باشد پس برای انجام دستورات الهی که در قرآن ذکر شده نیز باید طهارت داشت. لذا در اکثر امور عبادی دین اگر دقت شود وضو و غسل در قالب یک امر مستحب به مسلمانان اشاره می کند که ابتدا ظاهر را پاکیزه کن بعد به انجام این امور بپرداز.

بهداشت تغذیه

دعوت به خوردن غذاهای پاکیزه و پرهیز از غذاهای مضر:

قرآن برای رعایت بهداشت از طرفی انسان را به خوردن غذاهای پاک و مفید توصیه می‌کند و از طرف دیگر او را نسبت به مصرف غذاهای مضر باز می‌دارد؛ “‌ای کسانی که ایمان آورده‌اید! از نعمت‌های پاکیزه‌ای که به شما روزی داده‌ایم، بخورید[1]”.

در دستورات بهداشت در قرآن غذاهای پلید و خبیث حرام اعلام شده است؛ “ناپاکی‌ها را بر شما حرام می‌کند[2]” و در جای دیگر بیان کرده است که “چیزهای پلید و پاک با هم یکسان نیستند هرچند کثرت پلیدی ها تو را به تعجب وادارد[3]”. چیزهایی که ماهیت آنها پست و پلید است و مخالف طبع انسان است از نظر پزشکی نیز برای سلامتی مضر است.

بهداشت تغذیه و پرخوری

پرخوری و اسراف در قرآن مورد نکوهش قرار گرفته است:

بهداشتی که قرآن توصیه می کند ما را از پرخوری نهی کرده است؛ “(از نعمت‌های الهی) بخورید و بیاشامید، ولی اسراف نکنید که خداوند مسرفان را دوست نمی‌دارد[4]”؛ و لذا اگر تغذیه از حالت اعتدال خارج شود، برای انسان ضرر دارد و سلامت جسمی او را به خطر می‌اندازد.

ممنوعیت خوردن گوشت مردار و خون و گوشت خوک:

“خداوند، تنها (گوشت) مردار، خون، گوشت خوک و … را بر شما حرام کرده است…[5]”

“ای کسانی که ایمان آورده‌اید! شراب و قمار و بت‌ها و ازلام (نوعی بخت‌آزمایی)، پلید و از عمل شیطان است، از آنها دوری کنید تا رستگار شوید[6]”

بهداشت روان

قرآن برای ارتقاء روح و روان انسان و جلوگیری از آسیب های ممکن دستورات بهداشت روانی خود را به روش های مختلف آموزش می دهد:

وقتی به انسان گوشزد می شود که خدایی با علم و قدرت بی نهایت مراقب توست دیگر این انسان ترسی به خود راه نمی دهد و در برابر مشکلات و سختی ها استوار می ایستد. ایمان به چنین قدرت لایتناهی برای روح انسان مایه آرامش است؛ “آگاه باش که با یاد خدا دلها آرامش می گیرد[7]”.

“او (خدا) کسی است که آرامش را در دل‌های مؤمنان نازل کرد[8]”. “و هر کس بر خدا توکل کند، کفایت امرش می‌کند[9]”.

اعتقاد به مقدرات الهی

هنگامی که انسان به این امر اعتقاد داشته باشد که هیچ حادثه ای در جهان بدون اجازه خداوند اتفاق نمی افتد و همه این رویدادها مشمول حکمت خداوندی است این طرز تفکر تحمل سختی ها و ناکامی ها را برای انسان سهل و آسان می کند؛ “بگو هیچ حادثه‌ای برای ما رخ نمی‌دهد، مگر آنچه خداوند برای ما نوشته و مقرر داشته است؛ او مولا (و سرپرست) ماست[10]”

بهداشت در روایات اسلامی

در احادیث اسلامی از اهمیت و فوائد بهداشت زیاد صحبت شده است پیامبر اکرم ص در جایی می فرمایند: اسلام پاکیزه است پس خود را پاکیزه کنید چراکه جز پاکیزه به بهشت وارد نشود. نظافت را جزئی از ایمان معرفی می کند.

بهداشت در خانه و محل زندگی و چگونگی نگهداری آن با جزئیات در رهنمودهای ائمه معصومین بیان شده است. مثلا در حدیثی اشاره کرده اند از قول خداوند متعال که خانه را سفید کنید (گچ کاری) و آستانه خانه را جارو کنید. در خانه داشتن وضو خانه (دستشویی) پاکیزه بخشی از سعادت انسان است. پیامبر اکرم ص به یکی از اصحابشان در توصیه های بهداشتی که داشتند فرمودند: طهارت و پاکیزگی را بیشتر رعایت کن تا خدا بر عمرت بیفزاید.

شستشوی تن

حق خداوند بر هر مسلمانی این است که در هر هفته یک بار سر و بدنش را شستشو دهد. هیچ کس نباید در شب با دستان چرب بخوابد و اگر چنین کرد و شیطان به او آسیب رساند جز خودش را سرزنش نکند. هرگاه از خواب بیدار شدید سه بار استنشاق کنید تا آلودگی های بینی زدوده شود. هرگاه از خواب برخاستید به ظرفی دست نبرید مگر اینکه سه بار دستتان را بشورید.

شستشوی تن

ناخن هایتان را بگیرید و مفاصل انگشتان دست و پایتان را تمیز و لثه هایتان را از غذا پاکیزه کنید و مسواک بزنید و با سیمای متکبرانه و بوی بد دهان بر من وارد نشوید.

مضمضه، استنشاق، مسواک زدن، کوتاه کردن شارب، گرفتن ناخن ها، چیدن و زدودن موی بغل و شرمگاه، شستن جاهای چرکین بدن مانند بند انگشتان، استنجا وختنه از فطریات اند.

چیدن ناخن و شارب

رسول خدا ص فرمود: ناخن نگرفتن و بوی بد شما مانع نزول وحی بر من می شود؛ همچنین به مردان فرمود: ناخن هایتان را کوتاه کنید و به زنان فرمود: بخشی از ناخن هایتان را نگه دارید که برای شما زینت بخش است. به فرموده امیر المومنین ع کوتاه کردن شارب از پاکیزگی و سنت است و خوش بو کردن شارب گرامی داشت فرشتگان و سنت است و روغن مالیدن پوست را نرم می کند.

ستردن موهای زائد بدن

رسول خدا در احادیثی فرمودند: کسی که به خدا و قیامت ایمان دارد اگر مرد است بیش از چهل روز و اگر زن است بیش از بیست روز زدودن موهای بدنش را ترک نکند اشکال ندارد. شخص جنب موی عانه اش را با نوره بزداید، زیرا بر پاکیزگی بیفزاید. کسی که موی شرمگاهش را نتراشد و ناخنش را نگیرد و شاربش را کوتاه نکند از ما نیست؛ موی سبیل و شرمگاه و زیر بغل ها را دراز نکنید چرا که شیطان آنجا را مخفیگاه خود قرار می دهد.

بهداشت دهان و دندان

در احادیث می فرمایند: مسواک بزنید و پاکیزه باشید، مسواک زدن بخشی از وضو است اگر بر امتم سخت نبود امر می کردم که برای هر نمازی مسواک بزنند. آنقدر جبرئیل مسواک زدن را سفارش کرد که ترسیدم دندانم ساییده شود یا بریزد؛ هرگاه مسواک در دسترس نباشد انگشتان دست جایگزین آن است؛ راه قرآن را پاکیزه کنید پرسیدند ای رسول خدا راه قرآن چیست؟ فرمود: دهان هایتان.

بهداشت دهان و دندان

در روایاتی که راجع به بهداشت دهان و دندان است نحوه مسواک زدن نیز ذکر شده است. امیر المومنین دندان هایش را از پهنا (بالا به پایین) مسواک می زد. و به امام حسین ع سفارش می کردند که پس از خلال کردن آب ننوشند مگر اینکه پیش از آن سه بار مضمضه کرده و دهان را شسته باشند.

نظافت و بهداشت در جمعه

امام صادق ع فرمود: روز جمعه خود را بیارایید و غسل کنید و خوش بو سازید و موهای خویش را شانه زنید و پاکیزه ترین لباس را بپوشید چرا که خدا در این روز به زمینیان توجه می کند تا حسنات را چند برابر کند. امام رضا ع فرمود: ناخن ها را روز سه شنبه بگیرید و روز چهارشنبه استحمام کنید و نیاز به حجامت را روز پنجشنبه برآورید و روز جمعه با بهترین عطرها خود را خوش بو کنید.

نظافت و بهداشت عمومی

رسول خدا ص از ادرار زیر درخت میوه دار و یا سر راه نهی فرمود. امام سجاد ع فرمود: برای دستشویی رفتن از این مکان ها پرهیز شود: کنار رودها؛ راه های عبور و مرور؛ زیر درختان میوه و جاهایی که مورد لعنت است مانند جلوی در خانه ها.

ایشان فرمودند: در آب راکت بول نکنید چرا که عقل را زایل می کند. روایت شده است بول کردن در آب جاری موجب تکرر ادرار و در آب راکد موجب گرفتگی ادرار می شود. امام صادق ع فرمودند: شستن ظرف ها و جارو کردن آستانه خانه روزی را جلب می کند. ظروف هایتان را بپوشانید و در مشک ها را ببندید و زباله ها را در خانه نگه ندارید.

بهداشت روان

آیات و روایات برای سلامت روان و آلوده نشدن آن راه کارهای بهداشتی ارائه کرده اند. بسیاری از احکام الهی برای صیانت و بهداشت جان و خرد آدمی از آلودگی و بیماری است. حضرت فاطمه س فرمود: خداوند متعال نوشیدن شراب را برای پاکیزگی و بهداشت روان از پلیدی منع کرده است.

آیات و روایات مربوط به بهداشت روان در دو عنوان عقل و دل ارائه می شوند:

بهداشت عقل (خرد)

امام رضا ع فرمودند: خدا شراب را از آن رو حرام کرده است که موجب تباهی و تغییر خردهای نوشندگان آن است. امیر مومنان علی ع فرمودند: بر عاقل است که خود را از مستی ثروت؛ مستی قدرت، مستی علم، مستی مدح، مستی جوانی نگهدارد؛ زیرا برای هر یک از اینها بوی پلیدی است که عقل را مزداید و وقار را کاهش می دهد. به فرموده امام کاظم ع خدای متعال شراب را به سبب نام آن حرام نکرده است بلکه آن را به سبب پیامد آن حرام کرد پس هر چیزی که همان اثر و پیامد را داشته باشد شراب است.

بهداشت عقل در قرآن و اسلام

در روایات از هر چیزی که کاهنده عقل است نهی شده است و به عوامل سلامت و رشد عقل توصیه شده است. مواد غذایی که در رشد عقل تاثیر دارند مورد توجه قرار گرفته و به استفاده از آنها تاکید شده است برای مثال امام رضا ع فرمودند سرکه ذهن را تیز و عقل را افزون می کند و نیز فرمودند: “به” بخورید که موجب فزونی عقل است.

بهداشت دل (قلب)

امیر مومنان ع فرمودند: آگاه باشید که تنگ دستی بلا است و بدتر از تنگ دستی بیماری تن و بدتر از بیماری تن بیماری دل است. آگاه باشید که از جمله نعمت ها گستردگی ثروت است و برتر از فراوانی ثروت تن درستی و برتر از تن درستی سلامت دل است.

در روایات عواملی ذکر شده است که باعث بیماری و مرگ دل است از جمله پیمان شکنی، زیاده گویی، طولانی دانستن عمر، لهو و لعب، دلبستگی به ثروت و مقام، نگاه به بخیل، کینه توزی، عشق غیر الهی، تکرار گناه و همنشینی با ثروتمندان خوش گذران، خلوت با زنان و همنشینی با گمراهان، زیاد خندیدن.

عوامل سلامت و بهداشت دل

در قرآن و روایات اموری زنده کننده قلب و مایه بهداشت آن شناسانده شده اند: قرائت قرآن، موعظه، یاد خدا، یاد مرگ، اندیشه ورزی، نور حکمت، معاشرت با صاحبان فضیلت و خرد، گفتگوی علمی، دیدار با نیکوکاران، دیدار با صاحبان معرفت، اطعام درماندگان، مهرورزی با یتیمان، طهارت از گناه، تقوا و …

خدای متعال در سوره شمس پس از چندین سوگند عظیم، می‌فرماید: «به تحقیق رستگار شد آن کس که این نفس را پاکیزه نمود و جان خود را پاک ساخت و بی‌بهره گشت آنکه آن را آلوده نمود». این همه تأکید گویای این حقیقت است که طهارت قلب به‌ مراتب از طهارت بدن مهم‌تر است.

نتیجه گیری

بهداشت در قرآن با اشاره های لطیف از جانب خدا به انسان گوشزد شده است. وقتی که خداوند بندگان پاکیزه اش را بیشتر دوست دارد و در هنگام نماز که زمان رویارویی بنده با رب است وضو گرفتن اولین امر واجبی است که باید رعایت شود.

شرط ورود به بسیاری از عبادت ها وضو یا غسل است. در روایات اسلامی نیز این امر خیلی گسترده تر از حوصله این مقاله ذکر شده است که در اینجا فقط گوشه هایی از آن ذکر شد و اگر بخواهیم به همه آنها بپردازیم نیاز به نوشتن ده ها جلد کتاب است. و نیز گفتن این نکته نیز لازم است که در مجموع بهداشت روان از بهداشت جستم از نظر اسلام در اولویت است. به قول مولوی چون که صد آمد نود هم پیش ماست؛ انسان با تقوا خود را در همه حالت ها به رعایت دستورات الهی که یکی از آنها رعایت بهداشت است ملزم می داند.

منابع:

[1] بقره 172

[2]  اعراف 157

[3] مائده 100

[4] اعراف 31

[5] بقره 173

[6] ماعده 90

[7] رعد 28

[8] فتح 4

[9] طلاق 3

[10] توبه 51

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *